است لذا اين سنت و حكم مفهومى ندارد و ملغى مىباشد ؛ بلكه برعكس در حال ايستاده بهتر داخل آن مشهود است . اگرچه پاسخ اين سوال از بيانات گذشته كاملًا روشن مىگردد و لكن براى توضيح مطلب عرض مىكنيم اولًا : اين فلسفه و حكمت ممكن است علت اصلى حكم نباشد ، حتى علت آن در روايت مطرح شده باشد . زيرا بسيارى از علت‌هاى ذكر شده در گمان علت احكام غير كامل بلكه غير مربوط است . ممكن است ذكر اين علت دراين روايت به واسطه مصلحتى خاصه باشد كه خصوصيت مورد ، دخالت داشته باشد . مثلًا شخص يهودى در كتاب خودش حكمت حكمى را ديده و معتقد به مطابقت اين مضمون با واقع است و جهت امتحان رسول خدا ( ص ) آمده و سوال مىكند كه فلسفه تشريع وضوء و شستن دست و صورت و مسح پا و سر چيست ؟ حضرت همان علت كه در نظر پرسشگر است بيان مىفرمايد ، تا سبب اسلام آن يهودى مىشود و يقين مىكند كه اين جواب حضرت از روى وحى الهى است كه فرمود : چون حضرت آدم از درخت ممنوعه تناول كرد و از بهشت رانده شد كه وضوء ، كفاره عمل او براى خودش و فرزندانش تا قيامت تشريع شد كه دست و صورت ، شسته و سر و پا مسح گردد و اين تكليفى براى فرزندان آدم تا قيامت شد . « 1 » در اين جا مىگوييم كه ذكر اين علت ، چندان مربوط و مناسب نيست . اگر هم باشد ، علت اصلى نمىباشد . چرا كه در روايات معتبر ، مثل روايات علل الشرايع و معانى الاخبار و عيون اخبار الرضا و . . . علت‌هاى ديگرى به مراتب مناسب‌تر و بهتر ذكر شده ، گذشته از علت‌هاى ديگرى كه در اين عصر كشف شده ( كه در مبحث علت وضوء اشاره مىنماييم ) ممكن است علت‌هاى ديگرى داشته باشد كه در زمان آينده كشف گردد .

--> ( 1 ) . من لا يحضره الفقيه شيخ صدوق ( عليه الرحمة ) ، ص 115 .